આ પણ એક રંગ છે એમાં ગભરાવ છો શું

નોંધઃ તા.22-08-2019 ના રોજ ગુજરાતમાં અગ્રણી દૈનિક ગુજરાત સમાચારમાં લેખક કુમારપાળ દેસાઇનો આ લેખ વાંચકોને માહિતીપ્રદ બની રહે તે હેતુથી અહીં રજુ કર્યો છે- 'જન મન ઈન્ડિયા'

કલ ભી મુસાફિર થા, આજ ભી મુસાફિર હૂં, કલ અપનોં કી તલાશ થી, આજ ખુદ કો ઢૂંઢતા હૂં.

૨૪મી ઑગસ્ટે જન્માષ્ટમી છે અને જેમ શ્રીકૃષ્ણને પૂર્ણરૂપે પામવા અશક્ય છે, એ જ રીતે 'વીર, સત્ય ને રસિક ટેકીપણું, અરિ પણ ગાશે દિલથી' ગાનારા અને તે પ્રમાણે જીવનારા ૧૮૩૩ની ૨૪મી ઑગસ્ટે જન્મેલા વીર સપૂત નર્મદને એનું ગુજરાત હજી પૂર્ણપણે ઓળખી શક્યું નથી.

કવિ નર્મદના શિષ્ય ઇચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઇ નર્મદને મળવા આવ્યા. તેઓ કવિ નર્મદની પ્રવૃત્તિઓના પ્રશંસક હતા. એમણે મનોમન વિચાર્યું કે મુંબઇમાં એક સાપ્તાહિક શરૂ કરીએ, તો કેવું ? એ સાપ્તાહિક સંસ્કારી કુટુંબોનું સાપ્તાહિક બનવાની સાથોસાથ સાહિત્યિક સામયિક પણ બની રહે. ૧૮૭૫ના માર્ચ મહિનામાં કવિ નર્મદને ઘરનો ખર્ચો ઉપાડવો મુશ્કેલ બનતા મુંબઇમાં આવ્યા અને ત્યાં એમને મળવા આવેલા ઇચ્છારામ દેસાઇએ સલાહ માગી કે આ સાપ્તાહિકનું નામ શું રાખવું ?

ઉત્કટ અસ્મિતાયુક્ત કવિ અને ગુજરાતી સાહિત્યના જ્વલંત દિવસોની ઝાંખી કરનાર નર્મદે એક ક્ષણના વિલંબ વિના ઉત્તર આપ્યો, 'આપણે બધા ગુજરાતના જ છીએ અને ગુજરાતી હોવાનું આપણામાં અભિમાન પણ છે, તો પછી તમારા પત્રને 'ગુજરાતી' નામ આપો તો ?' અને ઇચ્છારામ દેસાઇએ ગુરુનું આ સૂચન માન્ય રાખ્યું. 'ગુજરાતી' નામે સામયિક શરૂ કર્યું અને એણે ગુજરાતના સાહિત્યિક સામિયકોની દુનિયામાં આગવી પ્રતિષ્ઠા મેળવી.

મુંબઇના એ દિવસો કવિ નર્મદને માટે ફાકામસ્તીના દિવસો હતા. એમની સુશીલ પત્ની ડાહીગૌરી માંડ માંડ બે છેડા ભેગા કરીને ઘર ચલાવતી હતી. ક્યારેક તો ઘરમાં સાવ નજીવી રકમ હોય, આમ છતાં કવિ નર્મદને એની જાણ થવા દેતી નહોતી. નર્મદના દિલની દિલાવરી એટલી કે પોતે પૈસે ટકે સુખી હતો, ત્યારે જે રીતે સહુને સહાય કરતો હતો, એ જ ઉદારતા એના આ કપરા સંજોગોમાં પણ જળવાઇ રહી.

એક દિવસ એક કલા-કરામત બતાવનાર નર્મદ પાસેથી કદરદાની રૂપે કંઇ મળશે એમ માનીને એની પાસેથી કરામત બતાવવા લાગ્યો. નર્મદ એની કરામતો જોઇને ખુશ થઇ ગયા. એમણે ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો, તો ખબર પડી કે માત્ર એક રૂપિયો જ બચ્યો છે ! ઘર ચલાવવાની ચિંતા તો માથે હતી. એક-એક રૂપિયાને માટે મુશ્કેલી હતી, તેમ છતાં ઉદારદિલ નર્મદે સહેજ પણ ખચકાયા વિના કદરદાનીરૂપે પેલી વ્યક્તિને એક રૂપિયો આપી દીધો.

એણે એક રૂપિયો તો લીધો, પરંતુ એ પછી નર્મદ સામે યાચનાભરી નજરે જોઇ રહ્યો. એની દયામણી આંખો કહેતી હતી કે એ તો સારી એવી રકમ મેળવવાની આશાએ આવ્યો હતો અને એની એ આશા ઠગારી નીવડી. નર્મદ એની કીકીમાં સળવળતા યાચનાના ભાવો વાંચી શક્યા. એક પણ ક્ષણના વિલંબ વિના નર્મદે પોતે ઓઢેલી કીંમતી  શાલ ઉતારીને તેને ભેટ રૂપે આપી દીધી.

એક દિવસ સાઠ વર્ષનો વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ પોતાના સ્નેહીની ચિઠ્ઠી લઇને નર્મદની પાસે આવ્યો. એમના સ્નેહીએ ચિઠ્ઠી લઇને આવનાર માણસની કફોડી આર્થિક સ્થિતિની નોંધ લખી હતી અને સાથોસાથ એને મદદ કરવા માટે વિનંતી કરી હતી. એ સમયે નર્મદના ઘરનો એમનો એક સાથીદાર સઘળી સંભાળ લેતો હતો. આ ચિઠ્ઠી વાંચતા જ નર્મદે એમના સાથીદારને કહ્યું, 'આની દશા ઘણી બૂરી છે. આપણે મદદ કરવી જોઇએ. તમે એને એકસો રૂપિયા આપો.'

નર્મદના એ મિત્રને ખબર હતી કે ઘરમાં તો હાંલ્લા કુસ્તી કરે છે, એકસો ૃરૂપિયા નહીં, પણ માત્ર સાત જ રૂપિયા હતા. આથી નર્મદનો મિત્ર મદદ માગવા આવેલા વૃદ્ધને બાજુએ લઇ ગયો અને કહ્યું થોડા દિવસ પછી સો રૂપિયા લેવા આવજો.

નર્મદે સાથીદારની આ વાત સાંભળી. એ વૃદ્ધે વિદાય લીધા પછી નર્મદે કહ્યું કે 'તમે આજે એને મદદ આપવાને બદલે થોડા દિવસ પછી આવવાનું કેમ કહ્યું ?'

સાથીદારે હળવેથી કહ્યું, 'ઘરમાં માંડ સાત રૂપિયા જ છે. એટલા તો ઘરખર્ચ માટે જોઇએ ને !'

થોડા દિવસ બાદ કવિ નર્મદ એની મિત્રમંડળી સાથે જ્ઞાાનગોષ્ટિ કરતા હતા. એવામાં બારણે ટપાલી આવ્યો અને એણે નર્મદના હાથમાં બધી ટપાલ આપી. એ ટપાલમાં એક કવર પણ આવ્યું હતું. નર્મદે જોયું તો એમાંથી હજાર રૂપિયાની નોટો નીકળી અને મોકલનાર તરીકે અંગ્રેજીમાં માત્ર એટલું જ લખ્યું હતું, 'ફ્રોમ યોર બેસ્ટ ફ્રેન્ડ એન્ડ એડમાયરર.'

નર્મદના ચહેરા પર આનંદ ફરી વળ્યો. એને થયું કે હવે પેલા વૃદ્ધને એકસો રૂપિયા આપવાનું કહ્યું હતું કે વચન પાળી શકાશે. નોટોની થોકડી પોતાના સાથીદારને આપી અને કહ્યું, 'આમાંથી પ્રથમ પેલા બ્રાહ્મણના રૂપિયા સો કાઢી લઇને પછી ભાડાવાળા વગેરેને બોલાવીને સહુના ચૂકવી આપજો.'

આમ મુંબઇમાં આર્થિક તંગીનાં દિવસો પસાર થતાં હતાં. ગમે તેવી પરિસ્થિતિ હોય, તો પણ જીવનજંગના યોદ્ધા નર્મદે ગૌરવભેર રહેવાનું સ્વીકાર્યું હતું. બન્યું એવું કે નર્મદ મુંબઇ આવ્યા ત્યારે એની લોકપ્રિયતાને કારણે મુંબઇના અગ્રણીઓ સામે ચાલીને નર્મદ સાથે ચર્ચા કરવા કે જ્ઞાાનગોષ્ઠિ માટે આવતા હતા. એને ઘણા મિત્રો હતા એટલું જ નહીં પણ સમાજમાં મોટું માન અને સ્થાન હતું. 

આથી થિયૉસૉફીકલ સોસાયટીના વડા માદામ બ્લૅવેટ્સ્કી મુંબઇ હતા ત્યારે કર્નલ આલ્કૉટ અને બીજા થોડાં મિત્રોને લઇને નર્મદને મળવા માટે તેમના નિવાસસ્થાને ગયા હતા. એમણે એમના નવા સંપ્રદાયના પ્રચાર માટે કવિ નર્મદનો સહયોગ પણ માગ્યો હતો. નાનાભાઇ રુસ્તમજી રાણીના જેવા મુંબઇના પારસી અગ્રણી અને ગણેશ ખોપર્ડે જેવા મરાઠી સમાજના મહિમાવંતા લોકો પણ નર્મદ પાસે ચર્ચાવિચારણા માટે આવતા હતા.

નર્મદને માનભર્યાં સ્થાનોની પ્રાપ્તિ તો ઘણી થઇ, પરંતુ ક્યાંયથી વિશેષ ધનપ્રાપ્તિ થતી નહીં. ૧૮૮૨માં એક દિવસ એવો આવ્યો કે નર્મદના ઘરમાં ખાવા માટે કશું નહોતું. માત્ર ચાર આના જેટલા જ પૈસા ઘરમાં બચ્યા હતા. બીજું કશું મળે નહીં. કવિ નર્મદને આ વાત કહેવામાં આવી ત્યારે ખમીર અને ખુમારી ધરાવતા નર્મદે કહ્યું, 'એ પણ એક રંગ છે. તેમાં આમ ગભરાવ છો શું ?' અને પછી એ ચાર આનામાંથી બે આનાના પૌંઆ અને બે આનાનું દૂધ મંગાવીને કવિએ સહુને દૂધપૌંઆનું 'ભોજન' કરાવ્યું.

'પદો બનાવવાથી આનંદ થાય છે, ત્યારે હું તો એ જ કામ કરીશ અને શેર જુવાર મળી રહેશે' એમ માનનારો નર્મદ તો પોતાનું ગૌરવ સાચવીને જિંદગી જીવતો હતો, પરંતુ એમના મિત્રોને ચિંતાનો પાર નહોતો. એમને થતું કે અત્યાર સુધી તો જેમતેમ કરીને એના ઘરનું ગાડું ચાલ્યું છે, પણ હવે તો કોઇ સંજોગોમાં ચાલે એમ નથી. 

આનો કંઇક ઉપાય કરવો જોઇએ. પણ સ્વમાની કવિને એમની પ્રતિજ્ઞાા તોડીને નોકરી સ્વીકારવાનું કોણ કહે ? છેવટે વિચાર્યું કે કદાચ કપરી પરિસ્થિતિ જોઇને નર્મદ નોકરી સ્વીકારે એવું બને ખરું. પણ એને આ વાત ખુલ્લાદિલે કોઇ કરી શકે તેમ નહોતું, તેથી મિત્રોએ ખાનગી રાહે કવિને માટે નોકરી શોધવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ ગોકુળદાસ તેજપાલ ધર્માદા ખાતાના ટ્રસ્ટીઓને મળ્યા અને એમની સાથે વાત કરી.

મિત્રોની તો સામે ચાલીને વીર નર્મદને કહેવાની હિંમત નહોતી એટલે એમણે આ ટ્રસ્ટીઓને કહ્યું કે તમે જ એને નોકરીએ રાખવાનો પત્ર મોકલો. કદાચ તમારું માની જાય. ટ્રસ્ટીઓને નર્મદને ધર્માદા ખાતાના ટ્રસ્ટી તરીકે ૃરૂપિયા સોના પગારે કામ કરવાનો પત્ર મોકલ્યો. કવિ મિત્રો નર્મદની સાથે જ્ઞાાનગોષ્ઠિ કરતા હતા, ત્યારે ધર્માદા ખાતાના ટ્રસ્ટીઓનો નર્મદનું ભાગ્યપલટો કરનારો પત્ર લઇને ટપાલી આવી પહોંચ્યો. નર્મદે એ વાંચ્યો. નર્મદના મિત્રો કવિના ચહેરા પરની રેખાઓ અને એમના પ્રતિભાવની રાહ જોઇ રહ્યા. નર્મદ મૌન થઇ ગયા. મુખમાંથી એક શબ્દ પણ ન બોલ્યા. પત્ર લઇને એની બાજુમાં બેઠેલા મિત્રના ખોળામાં નાખ્યો. થોડીવાર સન્નાટો છવાઇ ગયો. કોઇ કશું બોલે નહીં. છેવટે નર્મદ સ્વયં બોલ્યા,

'એટલે સારી વાત થઇ ગઇ ! કવિરાજ શબ્દને કલંક લાગ્યું. જુઓ, આજે હું કવિદાસ થયો છું. સૌની એમ દ્રઢ ઇચ્છા છે તો તથાસ્તુ. મારા અંતરનું મંથન એકલો જ હું જાણું છું ! અરે 'અંત લગી રાખજે તું લાજ રે, ગભરાઉં છું હું ટેકમાં હરિ' એ હૃદયરૂદન પણ અરણ્યરૂદન નીવડયું. 'કોઠી સદાવ્રતની આ મારી રે, ભૂખ્યા ભક્તિનાં ! તું રાખજે ભરી !' ગાનારને જ સદાવ્રતનું અન્ન ખાવાનો સમય ! પરમાત્મા ! ખરે તારી ગતિ અચળ ને અચિંત્ય જ છે ! વારુ ભાઇઓ ! કાલક્રીડાની એ પણ બલિહારી છે. ચોવીસ વર્ષ લગી તંગ ખેંચી રાખેલી લગામ આજે હું હાથમાંથી મૂકી દઉં છું. તમે સૌ જે વાતે પ્રસન્ન, તેમાં જ મારી અનુકૂળતા ! પણ હવે મારા દુઃખી જીવનનો અંત પણ પાસે છે એમ નક્કી માનજો. મારૂં હૃદય આ આઘાત ઝાઝો વખત સહન કરે તેમ નથી.' ('ઉત્તરનર્મદચરિત્ર': પૃ. ૮૯-૯૦)

આમ કહીને કવિ નર્મદે પોતાની વાત પૂરી કરી, ત્યારે સહુ મિત્રોની આંખો આંસુથી ઊભરાઇ ગઇ હતી. બીજો કોઇ ઉપાય સૂઝતો નહોતો. સહુએ ભારે હૈયે નર્મદની વિદાય લીધી. નર્મદની પત્ની ડાહીગૌરી અત્યંત સુશીલ હતી. એને જોઇને કવિ નર્મદે કહ્યું, 'તારો રાજા આજે દાસ થવાની ખટપટમાં પડયો છે.' ડાહીગૌરી શું કહે ? એની આંખમાંથી આંસુની ધારા વહેવા લાગી. 

નોકરી વિના ઘર ચલાવવું મુશ્કેલ હતું અને નોકરી કરવા એ આ વીર પુરુષને કાજે પ્રતિજ્ઞાાભંગ સમાન હતું. સાતઆઠ દિવસ નોકરી કરવી કે નહીં એ વિશે વિચાર ચાલ્યો. આખરે નક્કી કર્યું કે ઘરના મુશ્કેલ સંજોગો જોતાં નોકરી સ્વીકારી લેવી. જીવનભરનો જોદ્ધો પરાજયને ખમવા તૈયાર થયો.

એક દિવસ સવારે દસ વાગ્યે ભોજન કરી સારાં વસ્ત્રો પહેરીને નર્મદ ધર્માદા ખાતાની નોકરીએ જવા તૈયાર થયા. એની સાથે એ ખાતાનો એક સિપાઈ પણ હતો. ખોપર્ડે જેવાં નર્મદના કેટલાક મિત્રો પ્રસંગની ગંભીરતા સમજીને એને ઘેર આવ્યા હતા. એમના તરફ નજર કરીને નર્મદે કહ્યું, 'ભાઇઓ ! શું જુઓ છો ? આજે ૨૪ વર્ષે ટેક મૂકીને હું નોકરી કરવા જાઉં છું. ચોવીસ અવતારે પણ લજ્જા રાખી નથી, તો હું કોણ માત્ર ?'

આટલું બોલી નર્મદ કોઇ બિમાર વ્યક્તિ માંડ-માંડ હસતો હોય તેમ બોલ્યા, 'જુઓ, અમે દાસ થવા ચાલ્યા' અને પછી સડસડાટ દાદરો ઊતરી ગયો અને નર્મદે ધર્માદા ખાતાની એ નોકરી સ્વીકારી લીધી. કચેરીમાં નિયમિત કામ કરવું પડતું. ક્યારેક કામનો બોજો એટલો બધો રહેતો કે ઘેર મોડી રાત સુધી કામ કરવું પડે.

જે દિવસે નર્મદ નોકરી કરવા માટે ઘરનો દાદરો સડસડાટ ઊતરી ગયો તે દિવસથી એના મૃત્યુ સુધીના સાડા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન કોઇએ પણ નર્મદના મુખ પર સ્મિત જોયું નહોતું !

આજની વાત

બાદશાહ: બીરબલ, ભારતના શા ખબર છે ?

બીરબલ: જહાંપનાહ, સોશ્યલ મિડિયાએ એકે એક વ્યક્તિને 'સર્વજ્ઞા' બનાવી દીધી ! સહુ કોઈ રાતોરાત દરેક વિષયમાં નિષ્ણાત વિવેચક બની ગયા !

બાદશાહ: ક્યા ખૂબ.

બીરબલ: જહાપનાહ, સોશ્યલ મિડિયાએ એવા ઓલરાઉન્ડર પેદા કર્યા છે કે જે આઉટ સ્વીંગર અને ઈનસ્વિંગર નાખી શકે. સ્પીન દડા નાખે ને વિકેટકિપિંગ પણ કરી શકે. જમણા ને ડાબા હાથે બેટિંગ કરી શકે. કોઈ પણ વિષયમાં એની વિદ્વત્તાનો ચમકારો દાખવી શકે છે !

Share This:  

Recent Comments

Leave Comments

Top