- VICHAR BANK

દુનિયાભરમાં ડહોળાયેલા વાતાવરણ વચ્ચે વૈશ્વિક પ્રવાહોની દિશા બદલાઈ રહી છે ?

સૌ પ્રથમ એ વાતની નોંધ લેવી પડે કે વર્ષ-2022માં ભારત 75 વર્ષ પૂરા કરી રહ્યું છે, ત્યારે સ્પેશિયલ ઉજવણીના ભાગ રૂપે વિશ્વના દેશોની G-20 સમીટને પ્રથમ વખત ભારતમાં યોજવાનુ નક્કી કરીને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેની જાહેરાત આર્જેન્ટીનાના પાટનગર બ્યૂનોસ આયર્સ ખાતે યોજાયેલી G –20 સમિટની ક્લોઝીંગ સેરેમની સમયે કરી દીધી છે. વડાપ્રધાને G-20 દેશના આર્જેન્ટીના, ઓસ્ટ્રેલિયા, બ્રાઝિલ, કેનેડા, ચીન, યુરોપીયન યુનિયન, ફ્રાન્સ, જર્મની, અમેરીકા, રશિયા, જાપાન, સાઉદી અરેબિયા અને બ્રિટન જેવા મોટા દેશોના વડાને મળીને વડાપ્રધાને સૌને વિશ્વમાં સૌથી ઝડપી વિકાસ કરી રહેલા અર્થતંત્ર ભારતમાં આવો અને ભારતના અતિમૂલ્યવાન ઈતિહાસ, વિવિધતા તથા આગતા-સ્વાગતાનો અનુભવ કરો કહીને આમંત્રણ પાઠવ્યું છે.

આ સમિટ દરમિયાન વડાપ્રધાને અમેરીકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, રશિયન પ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિન, ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગ અને ફ્રાન્સના પ્રમુખ માર્કોન સાથે મુલાકાત કરીને આતંકવાદને જે નાણાંકીય પ્રોત્સાહન પ્રાપ્ત થઈ રહ્યું છે તેને અટકાવવા શું થઈ શકે ? અને તે ઉપરાંત વ્યાપાર, સુરક્ષા અને સૈન્યની જરૂરીયાતો જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરીને દ્વિપક્ષી સંબંધો વધુ મજબૂત બને તે દિશામાં વિચાર-વિમર્શ કર્યો હતો. વડાપ્રધાને એક જ સમયે અમેરીકા અને જાપાન તથા રશિયા અને ચીન સાથે ત્રિપક્ષીય બેઠક યોજીને મુત્સદ્દીગીરીનુ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે, જેમાં વૈશ્વિક ફલક પર ભારતના વધતા-જતા સામર્થ્ય અને મહત્વનું પ્રમાણનુ પ્રતિબિંબ પડે છે. એ રીતે જોઈએ તો ભારત માટે G-20ની આ સમીટ સફળ સાબિત થઈ કહેવાય.

G-20 તરીકે જે ઓળખાય છે તે સંગઠનમાં 19 દેશ અને 20માં સાથીદાર તરીકે યુરોપીયન યુનિયન સામેલ છે અને સમગ્ર વિશ્વના GDPના 85% હિસ્સો આ દેશોનો છે. વૈશ્વિક વેપારની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો G-20 દેશોની વિશ્વના કુલ વ્યાપારમાં 80% જેટલી ભાગીદારી છે. વસતિની દ્રષ્ટિએ દુનિયાની બે તૃતિયાંશ વસતિ G-20 દેશોમાં વસે છે.

G-20ની સમીટ દરમિયાન આફ્રિકન યુનિયન, એશિયા પેસિફીક ઈકોનોમિક કોર્પોરેશન (એપેક), આંતરરાષ્ટ્રિય મુદ્રા કોષ (આઈએમએફ), યુનાઈટેડ નેશન્સ, વિશ્વ બેંક, વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન જેવા આંતરાષ્ટ્રિય સંગઠનો અને સંસ્થાઓ પણ આમંત્રિત હોય છે. 1975ના આર્થિક સંકટ બાદ દુનિયાના 6 મહત્વના દેશો અમેરીકા, જર્મની, ફ્રાન્સ, ઈટાલી, જાપાન અને બ્રિટને આની શરૂઆત કરી. થોડા સમય પછી કેનેડા પણ ઉમેરાયુ અને 90ના દાયકામાં સોવિયત સંઘનુ પતન થયા પછી રશિયા પણ જોડાયું. આમ આરંભે G-7 પછી G-8 અને આજે G-20 સમૂહ તરીકે એ પ્રખ્યાત છે અને તેનુ મહત્વ શું છે તે સમજી શકાય તેમ છે.

        આવી મહત્વની G-20 સમીટ યોજાવાની હોય ત્યારે રાજકીય અને આર્થિક સ્તરે વૈશ્વિક વાતાવરણ કેવુ છે તેનુ મહત્વ સૌથી વધુ હોય છે કારણ કે, સમીટની સફળતા નિષ્ફળતાનો આધાર ઘણે અંશે તેના પર નિર્ભર હોય છે. દેશો-દેશો વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં આવતા ચઢાવ-ઉતારનો પડછાયો સમીટ પર હાવી હોય છે. નીતિઓનો ટકરાવ, નેતાઓના અહંકાર, સ્વકેન્દ્રિ વિચારધારા અને વર્ચસ્વની મહત્વાકાંક્ષાઓ વચ્ચે  સામૂહિક સ્તરે ન્યાયપૂર્વક એકમત પર આવવા માટેની સર્વમાન્ય ફોર્મ્યુલા પર આવવુ તે આજના વાતાવરણમાં મહદ્દઅંશે અશક્ય સમાન બનતુ જાય છે.

વિશ્વની છેલ્લી પરિસ્થિતિ પર નજર કરીએ તો અમેરીકા અને ચીન વચ્ચે ટ્રેડવૉર ચાલી રહ્યું છે. અમેરીકા અને રશિયા વચ્ચેના સંબંધો એટલા કટુ બની ગયા છે કે આ સમીટમાં પણ ટ્રમ્પ અને પુતિન સામ સામે આંખ મિલાવવામાંથી પણ બચતા રહ્યા, એમ કહી શકાય. રશિયાએ યુક્રેનના જહાજ પર હૂમલો કરીને અમેરીકાની જરા પણ શેહ-શરમ ન રાખી એટલે અમેરીકાએ ટ્રમ્પ અને પુતિનની બેઠક રદ્દ કરી દીધી. રશિયા પોતાનુ આ અપમાન પચાવી ન શક્યુ એટલે તેણે અમેરીકા સાથેની બધી બેઠકો રદ્દ કરી દેવાની ધમકી ઉચ્ચારી દીધી. અમેરીકાએ રશિયા પાસેથી હથિયારો સહિતની ખરીદીઓ પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો અને બીજા દેશોને પણ એવું કરવા દબાણ કરાવ્યે રાખ્યુ.

ટ્રમ્પ અને પુતિન વચ્ચે ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને વેપાર મુદ્દે અનેકવાર જાહેર તણખાઓ ઝરી ચૂક્યા છે. ટ્રમ્પના તુંડમિજાજી મગજ પ્રમાણે જગતકાજીની દાદાગીરી નિરંકૂશ બની રહી છે અને તેણે સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન જેવા દેશો પર પણ પોતે લાદેલા પ્રતિબંધોનો અમલ બીજા દેશો પણ કરે તેવો દુરાગ્રહ સેવ્યો છે. તાજેતરમાં જ વિદેશના સ્કીલ્ડ પ્રોફેશનલ્સ અને વર્કરોને અમેરીકન કંપનીઓ જે રીતે કંપનીના વિકાસ માટે આવકારે છે, તેને રોકવા માટે ટ્રમ્પ વહિવટીતંત્રએ પગલાં લીધા છે, આની સૌથી વધુ ખરાબ અસર ભારતને થવાની છે. ભારત અમેરીકાના દબાણમાં આવ્યા વગર રશિયા પાસેથી એસ-400 મિસાઈલ સીસ્ટમ ખરીદવામાં આગળ વધ્યુ છે. એટલું જ નહિં, પોતાની ઈચ્છા અને જરૂરીયાત અનુસાર કાચા તેલની ખરીદી માટે અમેરીકાના દુશ્મનો એવા સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન પાસેથી અમેરીકાના દબાણને વશ નહિં થવાનું વલણ અપનાવ્યું છે.

રશિયાની માફક ચીન પણ અમેરીકાથી અત્યંત નારાજ હોવાથી મિત્ર દેશો અને દુશ્મન દેશોનુ સ્પષ્ટ વર્ગીકરણ પણ દ્વિપક્ષીય સ્તરે ગુંચવાડાભર્યું બની ગયુ છે. આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે આવા ડહોળાયેલા વાતાવરણનુ પ્રત્યેક્ષ પ્રમાણ પણ G-20 સમીટ દરમિયાન નેતાઓના વાણી-વ્યવહાર દરમિયાન જણાયુ છે. વળી યજમાન દેશ આર્જેન્ટીનામાં પણ તંગદીલી પરિસ્થિતિ જોવા મળી હતી અને અગાઉ સાત લોકશાહી દેશોની એશિયા પેસિફીક ઈકોનોમીક ફોરમ સહીતની બે મોટી બેઠકો કોઈ પણ જાતની સર્વસંમતિ વિના જ સમાપ્ત થઈ ગયેલી.

સમગ્ર વિશ્વમાં એલએનજીની સૌથી વધુ નિકાસ કરનાર દેશ કતારે 2019ના વર્ષથી ઓઈલનું ઉત્પાદન કરતા દેશોના સંગઠન OPECમાંથી બહાર નિકળી જવાનો નિર્ણય લીધી છે. જો કે કતારના ઉર્જામંત્રી સાદ-અલ-કાબીએ જાહેરાત સમયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ તેમને રાજકીય નિર્ણય નથી, પરંતુ કતાર હવે ગેસના ઉત્પાદન પર વધુ ધ્યાન આપવા માગે છે. વૈશ્વિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો આ જાહેરાતની અસર OPECદેશોની આગામી છઠ્ઠી ડીસેમ્બરે યોજાનારી મહત્વની બેઠકમાં જોવા મળશે કારણ કે, OPECમાં રશિયા ઉપરાંત આરબ દેશો સભ્યો છે. આ બેઠકમાં ક્રૂડ ઓઈલના ઉત્પાદન અને પુરવઠામાં કાપ મૂકવાનો નિર્ણય લેવાય તેવી શક્યતા છે.

ઓક્ટોબર પછી ક્રૂડના આંતરરાષ્ટ્રિય ભાવોમાં 30% જેટલો ઘટાડો થયો છે, તેથી ક્રૂડના ભાવને ટકાવી રાખવા આ દેશોને પુરવઠામાં ઘટાડો કરવાની આવશ્યકતા જણાય છે. કતારના સંબંધો હાલ સાઉદી અરેબિયા, યુનાઈડેટ આરબ અમીરાત, બહેરીન અને ઈજીપ્ત જેવા પડોશી દેશો સાથે તંગદીલીભર્યા બન્યા છે. આતંકવાદના કારણે આ દેશોએ કતાર સાથેના વ્યાપારી, આર્થિક તેમજ રાજદ્વારી સંબંધો તોડી નાંખીને જૂન-2017થી જ કતારનો બહિષ્કાર કરેલો છે. કતારે જો કે આતંકવાદને ટેકો આપતો હોવાના પોતાની સામે થતા આક્ષેપોને ફગાવેલા છે. એટલું જ નહિં, આ દેશોના કતાર પ્રત્યેના વલણને પોતાના સાર્વભૌમત્વ પર આક્રમણ સમાન ગણાવ્યા છે.

જો કે અમેરીકા અને ચીન વચ્ચે વકરી રહેલા સંબંધોમાં હંગામી વળાંક લાવવામાં આ સમીટ બંને દેશો ઉપરાંત સીધી તથા આડકતરી રીતે મિત્ર દેશોમાટે રાહતરૂપ બની છે. અમેરીકાએ ચીનની અનેક વસ્તુઓ પર આયાત ડ્યૂટી વધારી દઈને ચીનના અર્થતંત્ર પર જબરજસ્ત ફટકો મારેલો પણ નુકસાન બંને દેશોને થઈ રહ્યુ છે, તેવું સમજાતા અમેરીકાએ ચીન પ્રત્યેના વલણને બદલવુ પડ્યું છે. ટ્રમ્પ અને જિનપિંગ વચ્ચેની બેઠકને ઘણી સફળ કહી શકાય, તેવુ બંને દેશોના મીડિયાના અહેવાલો જોતા જણાય છે. બંને નેતાઓએ આગામી 90 દિવસમાં જે પણ વિવાદો છે, તેનુ સમાધાન લાવવાની દિશામાં પ્રયત્નો માટેની પરસ્પર બાહેંધરી આપી છે. અમેરીકા-ચીન વચ્ચેના વિવાદોમાં ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર, ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી પ્રોટેક્શન, નોન-ટેરીફ બેરિયર, સાઈબર જેવા ક્ષેત્રો સહિત અનેક મહત્વના વિષયો પર તીવ્ર મતભેદો પ્રવર્તી રહ્યા છે.  

ભારતને પણ ચીન ઘણી બાબતમાં નડી રહ્યું છે અને તેથી ચીનને કાબુમાં રાખવા માટે ભારતની અમેરીકા અને જાપાન સાથેની ગાઢ દોસ્તી જરૂરી છે. ચીન સમુદ્રી વિસ્તારમાં આધિપત્ય જમાવવા માટે જાત-જાતના પેંતરા રચી રહ્યું છે કારણ કે, મહાસાગરમાં ઓઈલ અને બીજી ખનીજ સંપત્તીઓનો ભંડાર ભરેલો છે. ભારત અને જાપાન એશિયાની બે મોટી તાકાત છે એટલે ભારત અને જાપાનને ચીન સામેની લડાઈમાં અમેરીકાએ પણ ભારત સાથે દોસ્તી નિભાવવાની મજબૂરી છે.

ભારતને સૌથી વધુ રંજાડનારા પાકિસ્તાનને ચીન પોષે છે તે સંજોગોમાં ભારતને અમેરીકાની દોસ્તી ગુમાવવી પોસાય તેમ નથી. આ બધી પરિસ્થિતિ વચ્ચે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ભારત-અમેરીકા અને જાપાનની દોસ્તીને નવુ નામ JAI એટલે કે વિજય એવુ આપ્યું છે. આ સમીટમાં ભાગેડુ આર્થિક અપરાધીઓ પર લગામ કસવા માટે પણ ભારતે G-20 દેશો વચ્ચે સક્રિય સહકાર હોવા પર ભાર આપીને ભારતની આંતરિક રાજકીય પરિસ્થિતિ પર નિરાકરણ લાવવા પ્રયત્ન કર્યો છે, તે સરાહનીય છે.

આમ જાત-જાતના પેચીદા અને અસાધારણ કહી શકાય તેવા સમીકરણો વચ્ચે પણ G-20 સમીટ જે રીતે સંપન્ન થઈ છે, તે સભ્ય દેશો માટે એક મોટી ઉપલબ્ધિસમાન છે. એટલું જ નહિં, વિશ્વ માટે પણ અંધકારમાં એક તેજલિસોટા જેવી સાબિત થઈ શકી છે, તે ઘણું મહત્વનું છે.

0Shares